#BirGöstergeBirYorum serisinin onyedinci sayısında, İLKE Vakfı Araştırmacısı Enes Koru yazarlığında haftanın öne çıkan verisini mercek altına alıyoruz.

Bu sayının odağında ise yapay zekâ var.

İyi okumalar!

Yapay zekâ denince ne hissediyorsunuz? Heyecan mı duyuyorsunuz yoksa endişeli misiniz? Bu hafta Ipsos’un 32 ülkede yürüttüğü AI Monitor 2026 araştırmasıyla Türkiye’nin yapay zekâya bakışını dünyayla karşılaştırıyoruz.

Ülkemizde yapay zeka, endişeden çok heyecan uyandırıyor. Yapay zekâ kullanan ürün ve hizmetlerin heyecan verici olduğunu söyleyenlerin oranı Türkiye’de %65, endişelendirdiğini söyleyenler ise %48. Ankete dahil edilen 32 ülkenin ortalamasında ise iki oran neredeyse yarı yarıya. Türkiye’nin iyimserliği yalnızca soyut bir heyecan değil. Yapay zeka kullanan ürün ve hizmetlerin faydalarının zararlarından fazla olduğunu düşünenlerin oranı Türkiye’de %65, anket ortalaması olan %55’in on puan üzerinde. Çevresel maliyet söz konusu olduğunda da tablo benzer. Yapay zekanın toplum için potansiyel faydalarının çevresel maliyetlerinden ağır bastığını söyleyenler Türkiye’de %59 iken bu oran ortalamada %49’da kalıyor.

Heyecan ile endişe dengesine bakıldığında ilk göze çarpan coğrafi bir ayrım oluyor. En heyecanlı ülkeler Çin (%83), Tayland (%77), Endonezya (%76) ve Güney Kore (%74) gibi Asya ekonomileri. Endişenin en yüksek olduğu ülkeler ise Kanada (%67), Avustralya (%67) ve ABD (%64). Grafikte mavi bölgedeki Anglosfer ülkeleri hem oldukça endişeli hem de heyecandan uzak. Yeşil bölgedeki Avrupa ülkeleri de heyecan tarafında zayıf kalıyor. Buna karşılık turuncu bölgedeki Asya ülkelerinin bir bölümü endişesini korusa da yüksek heyecan taşıyor. Türkiye ise endişe düzeyinde genel ortalamaya yakın dururken heyecan duyan tarafta yer alıyor.

Peki bu Doğu-Batı veya küresel Güney-Kuzey ayrımı neden bu kadar keskin?

Bu tablo aslında farklı bir fay hattına işaret ediyor. Ayrım, statükoyu korumak isteyen toplumlarla onu değiştirmek isteyen toplumlar arasında beliriyor. Yerleşik uluslararası düzende işleyen sistemlere sahip ülkeler çığır açıcı bir teknolojiyi düzeni bozan bir tehdit olarak algılayabiliyor. Revizyonist toplumlar ise -özellikle Çin- yapay zekayı bir sıçrama imkanı olarak görüyor. Bu okuma başka göstergelere de yansıyor. Ulusal güvenlik ve savunma politikalarında yapay zekadan yararlanmaya en sıcak bakanlar en heyecanlı ülkeler, en soğuk duranlar ise Batılı ülkeler oluyor.

Yapay zeka kullanımının ülke ekonomisini daha iyi yapacağını düşünenler de yine en heyecan duyan ülkelerde zirve yapıyor. Çin’de bu oran %77, Hindistan’da %65 iken Kanada’da %14, Büyük Britanya’da %18’de kalıyor. Türkiye ise bu konuda dengeli ve temkinli bir noktada. Yapay zeka ile ekonominin iyileşeceğini bekleyenler de (%30), aynı kalacağını (%30) ya da kötüleşeceğini (%29) düşünenler de neredeyse eşit ağırlıkta.

Ayrımın ikinci boyutu bakış açısının kendisinde. Batılı ülkeler, teknolojiyi bir kalkınma ya da güç aracından çok yönetilmesi gereken bir risk olarak görüyor. Özellikle Avrupa, yapay zekayı etik, veri mahremiyeti, regülasyon ve birey hakları üzerinden daha çok ele alıyor. Bu yaklaşım güven sorusuna da yansıyor. Yapay zeka kullanan şirketlerin kişisel verilerini koruyacağına güvenenlerin oranı Fransa’da %26, Kanada’da %27 gibi düşük seviyelerde. Çin, Hindistan ve diğer bazı ülkeler ise yapay zekayı daha çok inovasyon, verimlilik ve kalkınma bağlamında değerlendiriyor. Aynı teknolojiye bakarken biri riski, diğeri fırsatı öne çıkarıyor ve bu ayrım anketteki cevaplara doğrudan yansıyor.

Not: Araştırma, metodoloji kısmında Türkiye dahil 15 ülkede örneklemin genel nüfustan daha kentli, eğitimli ve varlıklı kesimi yansıttığını belirtiyor. Anket ülkeler arası karşılaştırma imkanı sunsa da sonuçların tek bir ülke özelinde nüfusun tamamını yansıtmayabileceği göz önünde bulundurulmalı.

Rapor Bülteni’yle ilgili her türlü görüş ve önerilerinizi info@raporbulteni.com adresine veya bu bültene cevap yazarak ulaştırabilirsiniz.

Rapor Bülteni Genel Yayın Yönetmeni Malik Kadir Ezber’e ise malik.ezber@raporbulteni.com adresinden ulaşmanız mümkün.

#BirGöstergeBirYorum’un onyedinci sayısından bu kadar.

Bizlere destek vermek ve Topluluğumuza dahil olmak isterseniz aşağıdaki buton üzerinden abone olabilirsiniz.

Share

Bizi daha yakından tanımak isterseniz Ekip sayfamıza buraya tıklayarak ulaşabilirsiniz.

Gelecek sayıda görüşmek dileğiyle.

Hoşça bakın zâtınıza.

#BirGöstergeBirYorum serisinin onaltıncı sayısında, İLKE Vakfı Araştırmacısı Enes Koru yazarlığında haftanın öne çıkan verisini mercek altına alıyoruz.

Bu sayının odağında ise askeri harcamalar var.

İyi okumalar!

Dünya yeniden silahlanıyor. Rusya-Ukrayna Savaşı, Ortadoğu’daki çatışmalar ve büyük güç rekabeti, ülkeleri savunma bütçelerini art arda büyütmeye yöneltiyor. NATO üyeleri geçtiğimiz yıl Lahey Zirvesi’nde savunma harcamalarını GSYH’nin yüzde 5’ine çıkarma hedefinde uzlaşmıştı, geçen hafta Ankara’da toplanan zirvede bu hedef yinelendi. AB yeniden silahlanma planlarıyla savunma sanayiine yüz milyarlarca euro ayırmayı tartışıyor. SIPRI verilerine göre küresel askeri harcamalar son beş yılda reel olarak %25 artarak 2025’te 2,8 trilyon dolara ulaştı. Bu tutar, ölçümlerin başladığı dönemden bu yana kaydedilen en yüksek seviye olarak öne çıkıyor.

Türkiye’nin son otuz yılına baktığımızda askeri harcamaların GSYH’ye oranının 1990’larda %3,5-4 civarında olduğunu görüyoruz. Terörle mücadelenin en yoğun olduğu 90’lı yıllarda oran %4’ün üzerine çıktı. 2000’lerden itibaren ekonomideki büyümeyle birlikte kademeli olarak geriledi ve 2006’dan bu yana dünya ortalamasının altında seyrediyor. Bu eğilim, Suriye’ye sınır ötesi harekatların yoğunlaştığı 2016-2020 yıllarında kısa süreliğine değişti ve oran yeniden dünya ortalamasının üzerine çıktı. Son yıllarda ise askeri harcamaların GSYH içindeki payı dünya ortalamasının çok altında seyrediyor.

Toplam harcamalar ise tam tersi yönde ilerliyor. Türkiye’nin askeri harcaması 2015-2025 arasında %128 artarak 26,8 milyar dolara ulaştı ve tarihi zirvesine çıktı. Aynı dönemde dünya ortalaması %41 arttı. Yani Türkiye son on yılda dünyanın çok üzerinde bir hızla silahlanıyor. Ancak ekonomi de büyüdüğü için bu sıçrama orana yansımıyor. Türkiye’nin %1,9’luk oranı, %2,5’e yaklaşan dünya ortalamasının altında seyrediyor. Rusya-Ukrayna hattı, İsrail-İran Savaşı, Kafkasya ve Suriye gibi kriz bölgelerinin tam ortasında konumlanan bir ülke için bu tablo dikkat çekici. Askeri harcamaların boyutu her zaman tartışma konusu olacak. Yine de bulunduğu coğrafya düşünüldüğünde Türkiye’nin milli gelirine oranla görece ölçülü bir savunma yükü taşıdığını söylemek mümkün.

Küresel tabloda mutlak harcamaların yaklaşık üçte biri 929 milyar dolarla ABD’ye ait. Onu 335 milyar dolarla Çin, 158 milyar dolarla Rusya izliyor. Almanya “Zeitenwende” olarak adlandırılan savunma hamlesiyle 107 milyar dolara ulaşarak Hindistan’ı geride bıraktı ve dördüncü sıraya yerleşti. Savaşın sürdüğü Ukrayna 78 milyar dolarla ilk sekizde yer alıyor. Türkiye ise en çok harcama yapan 19. ülke konumunda.

Harcamaların GSYH’ye oranında ise bambaşka bir liste karşımıza çıkıyor. Ukrayna milli gelirinin yaklaşık %40’ını savunmaya ayırarak diğer tüm ülkelerden ayrışıyor. Onu Cezayir (%8,8), İsrail (%7,8) ve Rusya (%7,5) takip ediyor. Listenin devamında Suudi Arabistan, Azerbaycan, Ermenistan, Umman ve Kuveyt geliyor. Aktif savaş halinde olan, komşusuyla gerilim yaşayan veyahut petrol rantına sahip ülkelerin listenin üst sıralarında yoğunlaştığı görülüyor. Üst sıralardaki tek NATO ülkesi ise Rusya tehdidini yakından hisseden Polonya.

Kişi başına askeri harcamada da benzer bir ayrışma söz konusu. İsrail kişi başı 5.108 dolarla listenin başında yer alıyor. Onu Norveç (3.040), Singapur, ABD ve Danimarka izliyor. Türkiye’de ise kişi başına düşen askeri harcama 342 dolar seviyesinde. Bu rakamla ülkemiz 151 ülke arasında 49. sırada yer alıyor.

Rapor Bülteni’yle ilgili her türlü görüş ve önerilerinizi info@raporbulteni.com adresine veya bu bültene cevap yazarak ulaştırabilirsiniz.

Rapor Bülteni Genel Yayın Yönetmeni Malik Kadir Ezber’e ise malik.ezber@raporbulteni.com adresinden ulaşmanız mümkün.

#BirGöstergeBirYorum’un onaltıncı sayısından bu kadar.

Bizlere destek vermek ve Topluluğumuza dahil olmak isterseniz aşağıdaki buton üzerinden abone olabilirsiniz.

Share

Bizi daha yakından tanımak isterseniz Ekip sayfamıza buraya tıklayarak ulaşabilirsiniz.

Gelecek sayıda görüşmek dileğiyle.

Hoşça bakın zâtınıza.

#BirGöstergeBirYorum serisinin onbeşinci sayısında, İLKE Vakfı Araştırmacısı Enes Koru yazarlığında haftanın öne çıkan verisini mercek altına alıyoruz.

Bu sayının odağında ise Türkiye’de zaman kullanımındaki değişim var.

İyi okumalar!

Toplumsal alışkanlıklar eskiden kuşaklar boyunca değişirdi. Artık geçen on yıl, bir pratiğin yükselmesi ya da değişmesi için yeterli olabiliyor. TÜİK’in Zaman Kullanım Araştırması bu hızın izini sürmeyi mümkün kılıyor. Araştırma, 2015 ve 2025 yıllarında 10 yaş ve üzeri nüfusa son dört hafta içinde hangi boş zaman faaliyetlerini yaptıklarını soruyor. İki tarih arasındaki fark, boş zamanın birtakım alanlarda dönüşüm yaşadığına işaret ediyor.

Medya kullanımı ve kültür-sanat tüketimi farklılaşıyor

Hiç şüphe yok ki yıllar geçtikçe geleneksel yayın mecralarının kullanımı azalıyor. Geçen on yıl içinde gazete, dergi okuyanların yanı sıra radyo dinleyenlerin oranı da bir hayli düşüş yaşadı. Artık haber takibi, müzik dinleme, eğlence içeriği tüketimi gibi faaliyetler için bu mecraların daha az tercih edildiği aşikâr. Bunlar azalırken sosyal medyada vakit geçirenlerin oranı %33,9’dan %71,7’ye çıkarak on yılda ikiye katlandı. Artık mobil telefon ve sosyal medya çağın baskın mecrası haline geldi.

Televizyon ise geleneksel araçlar arasında özel bir durum oluşturuyor, %88 ile en yaygın faaliyet olmayı sürdürüyor. Ancak buradaki asıl değişim oranda değil kullanma biçiminde yaşanıyor. Televizyonların akıllı cihazlara dönüşmesiyle aynı ekran tek tuşla yayın platformlarına ya da çevrimiçi video mecralarına açılıyor. Televizyon izlemek artık yayın akışını takip etmek anlamına gelmiyor, ekranın başında kalıp içeriğin kaynağını değiştirmek anlamına geliyor. RTÜK’ün Medyametre Medya Kullanım Alışkanlıkları Araştırması’na göre nüfusun yaklaşık üçte biri isteğe bağlı yayın platformlarını izliyor ve bu platformları izleyenler günde ortalama 2 saat 20 dakikasını buraya ayırıyor.

Kültürel faaliyetlere baktığımızda ise tiyatroya, sergiye, müzeye, konsere gitmek artış gösterirken sinemaya gitme alışkanlığı zayıflıyor. Nitekim TÜİK’e göre yıllık sinema seyirci sayısı 2017’de 68,5 milyon iken 2025’te 27,6 milyona indi.

Sosyal bağlar dönüşüyor

Akraba ziyareti %69,9’dan %67,5’e gerilerken arkadaş ziyareti %55,7’den %60,4’e yükseldi. İki eğri birbirine yaklaşıyor. Bu durum, verili bağlar olan akrabalık ve hemşehrilik ilişkilerinin karşısında seçilmiş bağların güçlenmesi olarak okunabilir. Önceki kuşaklarda sosyal çevrenin omurgasını aile, akraba ve hemşehri ağları oluşturuyordu. Kentleşme bu ağları coğrafi olarak dağıttı. Üniversitelileşme hali ve kadınların istihdama katılımı, okul ve iş üzerinden kurulan arkadaşlık çevrelerini genişletti. Evlilik yaşının yükselmesi ve bekarlık döneminin uzaması da arkadaş çevresini hayatın daha uzun bir bölümünde merkezde tutmaya başladı. Dolayısıyla sosyal ağlar yavaş yavaş tercihle kurulan ilişkilerle örülmeye başlanıyor.

Buluşma mekanları değişiyor

Eğlence ve sosyalleşme yerlerine (kafe, kahvehane, bar vb.) gidenlerin oranı %28,8’den %35,3’e yükseldi. Dışarıda oturmak, kafede buluşmak giderek gündelik sosyalliğin varsayılan biçimi haline geliyor. Bunda mekan sayısındaki artışın ve kafe kültürünün yaygınlaşmasının payı olduğu kadar, ikinci eksendeki dönüşümün de payı var. Akraba ziyareti eve dayalı bir pratikken arkadaş buluşması mekana dayalı bir pratik. Dolayısıyla arkadaş temelli sosyallik büyüdükçe sosyalleşme de evden dışarı taşınıyor. Aynı örüntü diğer sosyal aktivitelerde de görülüyor. Ev dışı, ticari veyahut kamusal mekanlarda değerlendirilen zaman artıyor.

Sonuç olarak üç eksen aynı dönüşümün üç ayrı yüzünü gösteriyor. Boş zaman basılı ve yayın mecralarından dijital mecralara, verili bağlardan seçilmiş bağlara, ev içinden kamusal mekana doğru kayıyor.

Not: TÜİK, Zaman Kullanım Araştırması, 2015 ve 2025. Oranlar süre değil yaygınlık ölçüyor, yani son dört hafta içinde ilgili faaliyeti en az bir kez yapan kişilerin nüfus içindeki payını gösteriyor. Faaliyetler birbirini dışlamadığı için oranların toplamı %100’ü aşabiliyor.

Rapor Bülteni’yle ilgili her türlü görüş ve önerilerinizi info@raporbulteni.com adresine veya bu bültene cevap yazarak ulaştırabilirsiniz.

Rapor Bülteni Genel Yayın Yönetmeni Malik Kadir Ezber’e ise malik.ezber@raporbulteni.com adresinden ulaşmanız mümkün.

#BirGöstergeBirYorum’un onbeşinci sayısından bu kadar.

Bizlere destek vermek ve Topluluğumuza dahil olmak isterseniz aşağıdaki buton üzerinden abone olabilirsiniz.

Share

Bizi daha yakından tanımak isterseniz Ekip sayfamıza buraya tıklayarak ulaşabilirsiniz.

Gelecek sayıda görüşmek dileğiyle.

Hoşça bakın zâtınıza.

#BirGöstergeBirYorum serisinin ondördüncü sayısında, İLKE Vakfı Araştırmacısı Enes Koru yazarlığında haftanın öne çıkan verisini mercek altına alıyoruz.

Bu sayının odağında ise Türkiye’de NATO algısı var.

İyi okumalar!

NATO Zirvesi önümüzdeki hafta 7-8 Temmuz’da Ankara’da toplanıyor. Türkiye 2004 İstanbul Zirvesi’nden sonra ittifakın en üst düzey toplantısına ikinci kez ev sahipliği yapacak. Ankara’da hummalı hazırlık devam ederken BGBY serisinde bu hafta Türk kamuoyunun NATO’ya bakışını üç ayrı araştırmanın verileriyle ele alıyoruz.

Pew Research Center‘ın 13 NATO üyesinde geçtiğimiz yıl yürüttüğü ankete göre, Türkiye’de NATO’ya olumlu bakanların oranı %30. Türkiye, Yunanistan ile birlikte ittifaka olumsuz bakan ülke konumunda. Diğer on bir ülkenin tamamında destek yarı seviyesinde veyahut üzerinde. Listenin başında %81 ile Polonya, %73 ile Almanya ve %72 ile İsveç yer alıyor.

Aynı ankete yıllar içinde bakıldığında Türkiye’deki bu düşük oran yeni değil. 2010’ların başından 2019’a kadar NATO’ya pozitif bakış %15 ile %25 arasında dalgalanıyor. Rusya-Ukrayna Savaşı’nın ardından oran 2024’te %42’ye yükselerek son yirmi yılın en yüksek değerine ulaşıyor. Uzun vadede Türk kamuoyunun NATO’ya bakışı, üye ülke ortalamasının belirgin biçimde altında seyrediyor.

Bununla birlikte, olumlu bakmak ile gerekli görmek aynı şey değil. Kadir Has Üniversitesi Global Akademi Türk Dış Politikası Kamuoyu Algıları Araştırması‘na (2022) göre Türkiye’de her on kişiden altısı NATO üyeliğinin sürmesini istiyor. Üyeliğin Türkiye’ye katkı sağladığını düşünenler %52 seviyesinde. GMF’nin Transatlantic Trends araştırmasında ise 2023’te NATO’yu ülkesinin güvenliği için önemli görenlerin oranı Türkiye’de yaklaşık %77. Tablo, NATO’nun bir güvenlik aracı olarak işlevsel kabul edildiğini, kuruma yönelik itibari onayın ise bunun gerisinde kaldığını gösteriyor.

Bu mesafe en somut biçimde Amerika Birleşik Devletleri’ne yönelik algıda görülüyor. Pew Research Center’ın 2024 raporunda Türk kamuoyunda ABD’ye olumlu bakanların oranı %18 ile ölçülen altı büyük güç içinde en düşük seviyede. Yine Kadir Has Üniversitesi araştırmasının Türkiye’ye tehdit oluşturan ülkeler sorusunda ABD ilk sırada yer alıyor. İttifakın çatısını ve liderliğini üstlenen ülkenin hem en az olumlu bakılan hem de en çok tehdit algılanan ülke olması, NATO’ya yönelik araçsal destek ile zayıf intiba arasındaki açığı büyük ölçüde açıklıyor. Kamuoyu, ittifakı bir güvenlik şemsiyesi olarak korumayı tercih ederken ittifakın temsil ettiği siyasi eksene mesafeli duruyor.

Bu mesafe tek taraflı değil. GMF’nin “ülkeniz için güvenilir bir ortak mı?” sorusunda Türkiye, ankete dahil aktörler arasında en güvenilmez bulunan ülke. Türkiye için verilen cevapların genel ortalaması %25. Almanya’da katılımcıların sadece %16’sı, İsveç’te ise %14’ü Türkiye’yi güvenilir ortak olarak görüyor. Dolayısıyla Türkiye’nin ittifaka mesafeli kamuoyu ile ortakların Türkiye’ye yönelik güvensizliği birbirini besleyen unsurlar olarak ortaya çıkıyor.

Rapor Bülteni’yle ilgili her türlü görüş ve önerilerinizi info@raporbulteni.com adresine veya bu bültene cevap yazarak ulaştırabilirsiniz.

Rapor Bülteni Genel Yayın Yönetmeni Malik Kadir Ezber’e ise malik.ezber@raporbulteni.com adresinden ulaşmanız mümkün.

#BirGöstergeBirYorum’un ondördüncü sayısından bu kadar.

Bizlere destek vermek ve Topluluğumuza dahil olmak isterseniz aşağıdaki buton üzerinden abone olabilirsiniz.

Share

Bizi daha yakından tanımak isterseniz Ekip sayfamıza buraya tıklayarak ulaşabilirsiniz.

Gelecek sayıda görüşmek dileğiyle.

Hoşça bakın zâtınıza.

#BirGöstergeBirYorum serisinin onüçüncü sayısında, İLKE Vakfı Araştırmacısı Enes Koru yazarlığında haftanın öne çıkan verisini mercek altına alıyoruz.

Bu sayının odağında ise gelir eşitsizliği var.

İyi okumalar!

Bir ülkede en yüksek gelire sahip %1’lik kesimin milli gelirden ne kadar pay aldığı, eşitsizliği en yalın anlatan göstergelerden biri. Bu hafta World Inequality Database verileriyle, milli gelirin tepedeki %1’de ne ölçüde yoğunlaştığına bakıyoruz.

Türkiye’de en zengin %1’lik kesim, milli gelirin yaklaşık beşte birini alıyor. Bu oran yıllar içinde sabit bir çizgide ilerlemiyor, ülkenin makroekonomik gidişatına göre değişkenlik gösteriyor. Enflasyonun tek haneye indiği ve büyümenin tabana yayıldığı dönemlerde tepedeki yoğunlaşma azalıyor. 1990’larda bu oran %25,5 iken 2000’lerin başındaki iktisadi iyileşmeyle %17’ye kadar geriledi. Yüksek enflasyon ve kriz dönemlerinde ise tam tersi yaşanıyor.

2021 sonrasındaki enflasyonist dönemde pay %19’lardan %24,4’e çıkarak yeniden 1990’lardaki seviyeye ulaştı. Bu yıllarda Türkiye gelişmiş ve gelişmekte olan ekonomilerin ortalamasının üzerinde bir büyüme gerçekleştirmesine rağmen ekonomik genişleme geniş kesimlere dengeli biçimde yansımadı. Enflasyonist ortam, ücretli kesimi aşındırırken varlık ve servet sahiplerini daha da zenginleştirdi.

Konjonktürel olarak Türkiye’nin payı dünya ortalamasıyla iç içe geçti. 2004’e kadar ortalamanın üzerindeyken, 2005-2021 arasında çoğunlukla dünya ortalamasının altında ya da yakınında seyretti. 2022 sonrası enflasyon şokuyla yeniden ortalamanın üzerine çıktı. Şu an oran, ABD ve dünya ortalamasının üzerinde, AB ortalamasının ise neredeyse iki katı.

2024’te Türkiye’de üst %1’in payı %21,6. Veri setindeki 200 ülke arasında Türkiye 32. sırada yer alıyor. Bu rakamla ülkemiz gelişmiş ekonomilerin çok üzerinde, Latin Amerika ve Ortadoğu eşitsizlik kümesinin ise hemen altında konumlanıyor.

Küresel tabloya baktığımızda Irak %44,6 oranıyla diğer tüm ülkelerden ayrışan bir konumda. Özellikle petrol ve doğalgaz rantına dayalı ekonomilerde (Körfez ülkeleri, Angola, Rusya, Cezayir) oranın yüksek olduğu görülüyor. Bu ülkelerde doğal kaynak rantının dar bir elit grupta toplandığı söylenebilir. Listenin tepesindeki diğer bir grup ise Latin Amerika ülkeleri. Brezilya, Şili, Peru ve Meksika’da tarihsel olarak eşitsiz toprak ve sermaye dağılımı bugüne kadar kalıcılaştı. Bu ülkelerin ortak paydaları zayıf yeniden dağıtım kurumları, dar bir vergi tabanı ve geniş kayıt dışılık.

%1’lik kesimin milli gelirden aldığı payın en düşük olduğu ülkeler ise Hollanda (%7,1), Slovakya, Slovenya, Belçika, Avusturya, İtalya ve İskandinav sosyal devletleri. Bu ülkelerde eşitsizliği düşük tutan sütunlar güçlü emek kurumları, geniş ve formel bir vergi tabanı ve sermaye gelirinin görece az yoğunlaşmasıdır.

Rapor Bülteni’yle ilgili her türlü görüş ve önerilerinizi info@raporbulteni.com adresine veya bu bültene cevap yazarak ulaştırabilirsiniz.

Rapor Bülteni Genel Yayın Yönetmeni Malik Kadir Ezber’e ise malik.ezber@raporbulteni.com adresinden ulaşmanız mümkün.

#BirGöstergeBirYorum’un onüçüncü sayısından bu kadar.

Bizlere destek vermek ve Topluluğumuza dahil olmak isterseniz aşağıdaki buton üzerinden abone olabilirsiniz.

Share

Bizi daha yakından tanımak isterseniz Ekip sayfamıza buraya tıklayarak ulaşabilirsiniz.

Gelecek sayıda görüşmek dileğiyle.

Hoşça bakın zâtınıza.

#BirGöstergeBirYorum serisinin onikinci sayısında, İLKE Vakfı Araştırmacısı Enes Koru yazarlığında haftanın öne çıkan verisini mercek altına alıyoruz.

Bu sayının odağında ise küresel müzik tüketimi var.

İyi okumalar!

Yerli mi yoksa yabancı müzik mi tercih ediyorsun? Çalma listenin ne kadarı yerel sanatçılarından oluşuyor? Ülkelerin müzik zevki ne kadar yerli ne kadar küresel kültüre entegre?

Skoove ile DataPulse Research, Spotify verilerinden ilgi çekici bir tablo çıkardı. Araştırma, 73 ülkede Spotify’ın haftalık Top 200 listelerini bir yıl boyunca inceliyor ve sanatçıları menşei ülkelerine göre sınıflandırarak yerel-uluslararası dinleme oranlarını ortaya koyuyor.

Türkiye, kendi yerel sanatçılarını dinleme oranında 73 ülke arasında dünyada ikinci sırada. Top 200 listesinin %83,3’ünü doğrudan yerli sanatçılar oluşturuyor. Yerel müzik endüstrisi piyasaya açık ara hakim. Türkiye’nin önünde yalnızca %85,2 ile Hindistan var. Ülkemizdeki listelerde Amerikalı sanatçıların payı %3,8’de kalıyor, kalan %12,9 ise diğer ülkelere dağılıyor. Dışa bağımlılık neredeyse yok denecek kadar düşük. Dünya müzik ekosistemi ihracatçılar, ithalatçılar ve kendine yetenler olarak üçe ayrılıyor. Türkiye güçlü yerel çıktısıyla üçüncü gruba giriyor.

Bu tablonun arkasında dil bariyeri ve “cultural fortress market” etkisi mevcut. Araştırma, İngilizce gibi dünya çapında yaygın konuşulmayan dillere sahip ülkelerin yerel müzik hakimiyetinde çok daha yüksek oranlara ulaştığını gösteriyor. Listelerinin %70 ila 85’ini yerli sanatçılara ayıran Finlandiya, Vietnam ve İtalya gibi Türkiye de dilsel olarak izole ülkeler. Dinleyici çoğunlukla kendi anadilinde müzik tükettiği için yabancı şarkıların rekabet etmesi zorlaşıyor.

Küresel tabloya bakınca Amerika’nın kültürel hegemonyası göze çarpıyor. Ölçümü yapılan ülkelerin listelerindeki ABD’li sanatçı oranı ortalama %21. Billie Eilish’ten Bruno Mars’a kadar birçok ABD’li sanatçı, dünyanın farklı yerlerinde tek tip bir dinleme kültürü yaratmış durumda. Amerikan müziği 73 ülkenin 70’inde ilk beşe giriyor. Ülkelerin 34’ü en çok kendi müziğini, 16’sı en çok Amerikan müziğini, 23’ü ise en çok başka bir ülkenin müziğini dinliyor.

Amerikan müziğini en çok dinleyenler haliyle İngilizce konuşulan ülkeler. Kanada, Avustralya, Yeni Zelanda, İrlanda ve İngiltere’de bu oran %50’nin üzerinde. Veriler, anadili İngilizce olan ülkelerin müzik tüketiminde adeta tek bir ülke gibi davrandığını gösteriyor. Bunların dışında, 1990’da SSCB’den ayrılıp 2004’te NATO ve AB üyesi olan Letonya ile Estonya da Amerikan müziğini en çok tüketen ülkeler arasında yer alıyor. Ayrıca ABD’nin Orta Doğu’daki önemli müttefikleri Suudi Arabistan ve BAE de bu müzik kültüründen en çok etkilenen diğer ülkeler.

Güney Kore, K-pop çılgınlığıyla kültür ihracatında öne çıkıyor. Ancak etkisi daha çok bölgesel olup en çok Asya ülkelerinde dinleniyor. Tayvan, Hong Kong ve Singapur’da %20’nin, Tayland, Japonya ve Malezya’da %10’un üzerinde.

Latin Amerika’nın kalbinde ise Porto Riko var. Bad Bunny gibi yıldızların etkisiyle bu küçük ada ülkesi, birçok farklı ülkenin listesinde yer alıyor. Etkisi özellikle İspanyolca konuşulan Orta ve Güney Amerika ile Karayipler’de belirgin. Kolombiya ve Meksika da aynı ekosistemi besliyor. İspanya’da en çok Porto Rikolu sanatçılar, Portekiz’de ise en çok Brezilyalı sanatçılar dinleniyor.

Özetle küresel tablo; ABD’nin tekelleştiği, İngilizce konuşulan dünyanın birbiriyle bütünleştiği, İspanyolca ve Asya dillerinin kendi bölgesel yıldızlarını yarattığı çok kutuplu bir müzik piyasası sunuyor. Türkçenin getirdiği dil izolasyonu ve güçlü iç pazar dinamikleri ise Türkiye’yi küresel popüler müzik akışından ayıran ülkelerden biri yapıyor. Sonuçta bu gösterge, bir ülkenin dilini, hangi kültürlerle alışveriş içinde olduğunu ve yerel üretiminin gücünü aynı anda yansıtıyor.

#BirGöstergeBirYorum serisinin onbirinci sayısında, İLKE Vakfı Araştırmacısı Enes Koru yazarlığında haftanın öne çıkan verisini mercek altına alıyoruz.

Bu sayının odağında ise dünya kupası ve diaspora altyapısı var.

İyi okumalar!

Dünya Kupası yarın başlıyor. Dört yılda bir düzenlenen bu devasa futbol şöleninin son finali olan 2022 Arjantin-Fransa maçı, tüm zamanların en çok izlenen TV yayınlarından biri olarak tarihe geçmişti. Küresel çapta böylesine büyük bir etki yaratan bu organizasyon, haliyle basit bir spor müsabakasının çok ötesine geçiyor. Milyar dolarlık futbol ekonomisinden devasa gelir kalemlerine, toplumsal meselelerden göç dalgalarına, ulusal aidiyetlerden kimlik inşasına kadar uzanan geniş bir sosyolojik sahneye dönüşüyor. Kısacası, futbol sadece futbol olmaktan çıkıyor.

Ev sahibi seçimleri, çifte standart men yaptırımları ve “sportswashing” tartışmaları Dünya Kupası’nın temel politik gündemini oluşturuyor. Bir diğer popüler tartışma konusu ise özellikle Avrupa ülkelerinin milli takımlarındaki sömürgecilik mirasına dayanan göçmen kökenli oyuncu ağırlığı. Fransa milli takımının etnik yapısı veya göçmenlerin getirdiği başarılar üzerinden yapılan tartışmalar artık sıradanlaştı. Oyuncuların kökenlerini gösteren o meşhur görsellere ve grafiklere hepimiz oldukça aşinayız.

Ancak bu konuda madalyonun diğer yüzüne odaklanınca milli takım oyuncularının kaçı o ülkede yetişti sorusu gündeme geliyor. İncelenen nokta oyuncunun etnisitesi değil, hangi ülkenin altyapısından geçtiği. Tıpkı UEFA’nın kulüp düzeyindeki kurallarında pasaporta değil oyuncunun yetiştiği kulübe ve ülkeye bakması gibi, “yerli” kavramı da bu temelde ele alınıyor. Bu göstergede mesele, bir milli takımın kendi topraklarında oyuncu yetiştiren bir yapıya mı, yoksa büyük ölçüde diaspora altyapısından beslenen bir sisteme mi sahip olduğu.

Türkiye bu tabloda nerede?

Türkiye’nin 26 kişilik Dünya Kupası kadrosunda 10 oyuncumuz (%38,5) bu kategoriye giriyor. Takım kaptanı Hakan Çalhanoğlu, takımın ana iskeleti oluşturan Kenan Yıldız, Orkun Kökçü, Ferdi Kadıoğlu ve kadrodaki tek santraforumuz Deniz Gül yurt dışında yetişmiş oyuncularımız. Bu tablo, 1960’larda Almanya merkezli başlayan Avrupa işçi göçünün futbol sahasındaki somut karşılığı. Milli takımımızın kalitesi, bir ölçüde o göç dalgasının üçüncü kuşak çocuklarının üzerine inşa edilmiş.

Türkiye, Curaçao ya da Fas gibi altyapısını tümüyle dışarıya yaslamış durumda değil kadronun çoğunluğu hala yerli yetiştirme. Ancak 85 milyonluk bir nüfusa sahip ülkenin, Avrupa’daki 6-7 milyonluk Türk toplumundan bu kadar yoğun biçimde elit futbolcu devşirmesi, iç altyapının kapasitesine dair bir soru işareti bırakıyor. Nitekim CIES verilerine göre Süper Lig’de altyapıdan yetişmiş oyuncuların aldığı süre %3,8 ile, ölçümü yapılan 50 profesyonel ligin en düşük oranı.

Peki dünyanın geri kalanı?

Bu göstergeye göre turnuvaya katılan 48 takımın 24’ü, yani tam yarısı, ikiden az diaspora altyapılı oyuncuya sahip. Brezilya, İspanya, Fransa, Arjantin, İngiltere, Almanya ve Hollanda gibi futbol ülkeleri ise beklendiği üzere listenin en altında. Köklü futbol kültürleri ve gelişmiş altyapı sistemleriyle yeteneği dışarıdan devşiren değil dünyaya ihraç eden konumunda.

Buna karşılık 11 ülkenin kadrosunun yarısı ya da yarısından fazlası dışarıda yetişmiş oyunculardan oluşuyor. Curaçao, Demokratik Kongo, Fas, Yeşil Burun Adaları, Cezayir ve Tunus gibi ülkelerin kadroları sömürge geçmişini doğrudan yansıtıyor. Bu ülkeler, eski sömürgeci güçlerin (Hollanda, Fransa, Belçika, Portekiz) köklü akademi sistemlerinde yetişen, kökeni kendilerine dayanan oyunculardan yararlanıyor. Fas milli takımı, bu kadro yapılanmasıyla son Dünya Kupası’nda yarı final oynamıştı.

Gana ve Senegal farklı bir gelişim çizgisini temsil ediyor. 2000’lerin başında Avrupa ekosistemine çok daha bağımlı bir yapıdayken zamanla kendi kurumsal futbol akademilerini inşa etmeyi başarıyorlar. Bosna-Hersek ise savaş sonrası mülteci diasporasının izlerini taşıyor.

Katar bambaşka bir model sunuyor. Sudan, Irak, Ürdün ve Mısır gibi ülkelerde doğan Arap yetenekleri, çocuk yaşta sermaye gücüyle keşfedip ülkeye getiren veyahut yabancı oyuncu devrişen adeta “ithal edilmiş” bir sisteme sahip. İngilizce konuşulan ülkeler (ABD, Kanada, İskoçya, Avustralya, Yeni Zelanda) ise ortak bir dil havzası oluşturuyor.

Sonuçta bu gösterge, bir milli takımların hikayesinin sadece sahada başlamadığını hatırlatıyor. Sömürü, savaş, göç, kültür, sermaye veya yatırım… Her ülkenin kadrosunu farklı bir şekilde şekillendiriyor. Sahaya çıkan her on bir kişi, aslında bir ülkenin tarihini, tercihlerini, acılarını ve dünyayla kurduğu ilişkiyi de taşıyor.

#BirGöstergeBirYorum serisinin onuncu sayısında, İLKE Vakfı Araştırmacısı Enes Koru yazarlığında haftanın öne çıkan verisini mercek altına alıyoruz.

Bu sayının odağında ise diyabet yaygınlığı var.

İyi okumalar!

Bayramda ikram edilen her baklavayı yediniz mi? Sofranızda beyaz ekmek eksik olmuyor mu? Günleriniz hareketsiz mi geçiyor?

Bu ve benzeri soruların çoğuna “evet” diyorsanız yalnız değilsiniz, Türkiye’deki yaşam pratikleri de büyük ölçüde bu yönde şekilleniyor. Ülkemizde neredeyse herkesin yakın çevresinde bir diyabet hastası var ve bu tesadüf değil.

Diyabet sinsi bir hastalık, çoğu zaman yıllarca belirti vermiyor, fark edildiğinde çoktan kalıcı hasarlara yol açmış oluyor. Türkiye’de bugün her altı yetişkinden birini etkiliyor.

International Diabetes Federation (IDF) verilerine göre Türkiye’de diyabetli yetişkin sayısı 2000 yılında 1,8 milyon iken 2024 itibarıyla 9,6 milyona ulaştı. Aynı dönemde nüfusa oranla yaygınlık ise yaklaşık iki katına çıktı.

Diyabet yaygınlığındaki uzun vadeli eğilim, sorunun konjonktürel olmadığını gösteriyor. Yaş etkisinden arındırılmış yaygınlık oranı 1990’da %7 düzeyindeyken 2022’de %16,6’ya yükseldi. Artış kesintisiz ve istikrarlı bir seyir izliyor.

Kadınlardaki yaygınlık her dönemde erkeklerden bir miktar yüksek seyretse de iki cinsiyette de eğri aynı yönde ilerliyor.

Türkiye’nin konumunu netleştirmesi açısından uluslararası karşılaştırmalara başvurulabilir. IDF verisine göre 2024 yılında Türkiye’de diyabet yaygınlığı, OECD ortalamasının (%8) iki katı.

Türkiye, dünyada diyabet yaygınlığı en yüksek yirmi ülke arasında yer alıyor. Küresel ölçekte yaygınlık daha çok Ortadoğu ülkelerinde yoğunlaşıyor. Türkiye bu kuşağa yakın bir profil sergiliyor.

IDF verilerine göre, nüfus yaşlanmasının etkisini istatistiksel olarak ayıklayan yaş-standardize oranında artış olduğu görülüyor. Bu durum, diyabet yaygınlığının yalnızca toplumun yaşlanmasıyla ilgili olmadığını gösteriyor. Bu yükselişin ardında beslenme örüntüsünün değişimi, kentleşme, kronik stres, kalitesiz uyku gibi birçok yapısal etken bulunuyor.

Beyaz ekmek, hamur işi, paketli atıştırmalıklar, şekerli içecekler gibi lif bakımından yoksul, rafine karbonhidrat ve şeker ağırlıklı gıdaların tüketimi artıyor.

IDF projeksiyonuna göre diyabet yaygınlığındaki artış eğilimi sürerse Türkiye’de 2050’de neredeyse her beş yetişkinden biri diyabetli olacak. Bu tablo, diyabetin Türkiye için sağlık sisteminin kapasitesini ve kamu maliyesini zorlayacak bir halk sağlığı önceliği haline geldiğini gösteriyor.

Bu yükle baş etmek, beslenme ve fiziksel aktiviteyi destekleyen, erken tanıyı yaygınlaştıran ve koruyucu hekimliği merkeze alan bütüncül bir politika çerçevesini gerektiriyor. Bireysel düzeyde bilinçli tercihler, gündelik yaşam pratiklerinde yapılacak küçük değişiklikler dahi riski belirgin ölçüde azaltabiliyor.

#BirGöstergeBirYorum serisinin dokuzuncu sayısında, İLKE Vakfı Araştırmacısı Enes Koru yazarlığında haftanın öne çıkan verisini mercek altına alıyoruz.

Bu sayının odağında, Türkiye’deki et tüketim düzeyi var.

Ailenizle ve sevdiklerinizle iyi bayramlar dileriz. Nice güzel günlere.

İyi okumalar!

🔍 Haftanın göstergesi: Türkiye’de Et Tüketimi

Her Kurban Bayramında olduğu gibi kurbanlık fiyatları ve etin kilosu yine gündemin üst sıralarında.

“Et pahalı, vatandaş et yiyemiyor” söylemi, Türkiye’de yıllardır kamusal tartışmanın vazgeçilmezlerinden. Peki gerçekten geçmişe ve diğer ülkelere kıyasla daha mı az et tüketiyoruz? Yanıtı verilerde arayalım.

Türkiye’nin et tüketimi konusunda kanıksanmış bir yoksunluk geçmişi var. FAO verilerine göre 1960-2000 arasındaki bazı dönemlerde Türkiye’deki kişi başına et tüketimi Afrika ortalamasının alt sırasında kalıyor. 2000’lerin başında da Afrika ortalamasıyla benzer bir seviyedeydi. Ancak son yirmi yılda tüketim ciddi bir artış gösterdi.

OECD verilerine göre Türkiye’de kişi başına yıllık et tüketimi 2005’te 14 kg iken bugün 28,7 kg’a yükseldi. Bu toplam tüketimin 12 kg’ını kümes hayvanları (tavuk, hindi vb.), 11,9 kg’ını büyükbaş (sığır/dana) ve 4,8 kg’ını küçükbaş hayvanlar (koyun/kuzu) oluşturuyor.

Yıllık kişi başı 28,7 kg et tüketmek günde yaklaşık 80 grama tekabül ediyor. Bu da 3-4 adet ızgara köfteye ya da bir porsiyon etli/tavuklu sulu yemeğin içindeki ortalama et miktarına denk geliyor.

Türkiye’yi kendi içinde değerlendirdiğimizde et tüketiminin yıllar içinde arttığını söyleyebiliyoruz. Ancak küresel bir karşılaştırma yaptığımızda tablo oldukça farklılaşıyor.

Portekiz, ABD, Avustralya ve Moğolistan gibi ülkeler Türkiye’nin yaklaşık üç katı et tüketiyor. Müslüman olmayan ülkelerde yoğun bir domuz tüketimi göze çarpıyor. Çin, Güney Kore ve Almanya neredeyse Türkiye’nin toplam et tüketimi kadar domuz eti tüketiyor.

Öte yandan, Malezya ve Endonezya’da Türkiye’nin toplam hacmine yakın bir balık tüketimi dikkat çekiyor.

Dünya ortalamasıyla kıyaslandığında tavuk tüketimimiz benzer düzeyde seyrederken balık tüketimimiz dünya ortalamasının dörtte biri düzeyinde kalıyor.

Kırmızı ette domuz hariç tutularak yalnızca sığır ve koyun toplamına bakıldığında, Türkiye’deki yıllık kişi başı perakende ağırlık tüketim (16,7 kg) OECD ortalamasının (14,5 kg) üzerinde, dünya ortalamasının (7,2 kg) ise iki katından fazla.

1990’dan bu yana bakıldığında, Türkiye’de kırmızı et tüketiminin özellikle 2010 sonrası yaklaşık iki katına çıktığı görülüyor.

Et talebini karşılayan üretim tarafı son yıllarda çarpıcı bir kırılma yaşıyor. TÜİK verilerine göre kırmızı et üretimi 2001’de 783 bin tondan 2023’te 2,4 milyon tona yükselerek 22 yılda üçe katlandı. Ancak 2023’teki bu zirvenin ardından düşüş başladı. 2024’te %11,7, 2025’te ise %10,5 gerilemeyle üretim 1,9 milyon tona indi. Yani iki yıl içinde yaklaşık 500 bin ton üretim kaybı yaşandı.

Dolayısıyla son yıllarda kırmızı ete olan tüketim talebi artarken ya da en azından sabit kalırken üretim düşüyor. Bu açık, doğrudan ithalat bağımlılığını derinleştiriyor ve fiyat baskısının zeminini oluşturuyor.

Özetle, Türkiye’de et tüketimi tahmin edilenin aksine azalmıyor, yıllar içinde artış gösteriyor. Ancak bu haliyle dahi mevcut toplam tüketim dünya ortalamasının altında.

Ayrıca bu ortalama artışın, farklı gelir gruplarının gıdaya erişimindeki eşitsizlikleri gizleyebileceğini de göz ardı etmemek gerekiyor. Tüketim büyürken bu büyümeden kimin ne kadar nasibini aldığı, kimin sofrasına ne düştüğü de ayrıca sorgulanması gereken bir mesele.

İyi bayramlar.

Not: Karkas ağırlığı, hayvanın kesim sonrası kemik ve yağlarıyla birlikte hesaplanan ham gövde ağırlığını ifade ediyor. Perakende ağırlık ise bu kütleden kemik ve yağ fireleri düşülerek reyon satışına hazır hale getirilmiş net tüketim ağırlığını gösteriyor. OECD ve FAO verileri arasındaki yaklaşık iki kat olan açık, bu ölçüm yöntemi farklılığından kaynaklanıyor.

#BirGöstergeBirYorum serisinin sekizinci sayısında, İLKE Vakfı Araştırmacısı Enes Koru yazarlığında haftanın öne çıkan verisini mercek altına alıyoruz.

Bu sayının odağında, yükseköğretimde genişleme ve artan eğitim düzeyi var.

İyi okumalar!

🔍 Haftanın göstergesi: Yükseköğretimde Genişleme ve Artan Eğitim Düzeyi

Biraz daha yakından bakalım.

Son 15 yılda eğitim düzeyinde dikkat çekici bir dönüşüm yaşandı. 2008’de 25 yaş ve üzeri nüfusun yaklaşık beşte biri herhangi bir okul mezunu değildi.

Yükseköğretim mezunlarının payı yalnızca %10 civarındaydı.

2024 yılına gelindiğinde okuma yazma bilmeyenlerin oranı %12,2’den %3’e geriledi, yükseköğretim mezunu oranı ise %25,2’ye yükseldi. Buna rağmen şu an nüfusun yarısından fazlası halen lise altı eğitime sahip. Bu durum, uzun yıllar eğitime erişimin sınırlılığının ve yükseköğretimin genişlemesinde geç kalınmışlığın toplumsal yapıdaki izini gösteriyor.

1970’den günümüze küresel brüt okullaşma oranlarına bakıldığında, Türkiye’nin yükseköğretime katılımının 1990’lara kadar dünya ortalamasının altında kaldığı görülüyor. Burada iktisadi gelişmişlik, yüksek teknoloji üretimi ve inovasyon kapasitesi gibi konularda sıkça Türkiye’yle karşılaştırılan Güney Kore örneği çarpıcı bir yerde duruyor.

1970’lerde yükseköğretime katılım oranı Türkiye ile neredeyse aynı olan Kore, 1980’li yıllarda ciddi bir atılım gerçekleştirirken Türkiye’nin benzer atılımı yaklaşık 20-25 yıl gecikiyor.

Türkiye’de asıl ivmelenme 2000’li yılların başında başlıyor, özellikle 2008 sonrası yükseköğretimin geniş kitlelere yayılarak hızlı bir kitleselleşme süreci yaşadığı görülüyor.

Kitleselleşme süreci sayılara net biçimde yansıyor. 2001/02 öğretim yılında %23,4 olan brüt okullaşma oranı 2024/25’te %100,6’ya ulaştı.

Burada şu notu düşmek gerekiyor ki brüt okullaşma oranı, sisteme kayıtlı her yaştan öğrenciyi kapsadığından ikinci üniversite ve açıköğretim gibi uygulamalar nedeniyle %100’ün üzerinde görülebiliyor. Yalnızca 18-22 yaş grubunu dikkate alan net okullaşma oranı ise %46,3. Bu açıdan küresel eğilimlerle paralellik gösteriyor.

Türkiye’de sıkça gündeme gelen “aşırı üniversitelileşme” ve “çok fazla mezun” tartışmalarını veriler ışığında yeniden değerlendirmek gerekiyor.

Niceliksel göstergeler, Türkiye’nin küresel standartlarla uyumlu bir okullaşma düzeyine ve mezun oranına ulaştığına işaret ediyor. Şu an genç nüfustaki yükseköğretim mezun oranı, OECD ortalamasında %47 iken Türkiye’de %43. Dolayısıyla asıl tartışılması gereken mesele, eğitimin niteliği ve eğitim sonrası istihdam uyumu.

Genel tabloda eğitim düzeyindeki artışı, toplumsal yapıyı dönüştüren en önemli dinamiklerden biri olarak düşünmek gerekiyor.

Not: Önümüzdeki sayılarda il, bölge ve cinsiyet bazındaki kırılımlar, genç nüfusun eğitim düzeyi, küresel karşılaştırmalar, yükseköğretim-istihdam ilişkisi ve “Türkiye’de çok fazla mı üniversite var?” tartışması veri temelli olarak ele alınacaktır. Eğitim düzeyine dair merak ettiğiniz konuları bize yazabilirsiniz.

#BirGöstergeBirYorum serisinin yedinci sayısında, İLKE Vakfı Araştırmacısı Enes Koru yazarlığında haftanın öne çıkan verisini mercek altına alıyoruz.

Bu sayının odağında, tütün kullanımı ve sigara fiyatları var.

İyi okumalar!

🔍 Haftanın göstergesi: Türkiye’de Tütün Kullanımı ve Sigara Fiyatları

Sigara içenlerden misiniz, ortam maruziyetinde bile rahatsız olanlardan mı?

Sigara kullanımı, bireysel sağlığı olduğu kadar toplumsal refahı da doğrudan etkileyen temel bir halk sağlığı meselesi. Türkiye’ye dair veriler bu meselenin kaygı vericiliğini ortaya koyuyor.

Bu oranın erkeklerde %41,3’e çıktığı, kadınlarda ise %15,5 olduğu görülüyor. Türkiye’nin oranları, her iki cinsiyet için de OECD ve AB ortalamasının üzerinde.

Dikkat çekici bir diğer nokta, kadınlarda tütün kullanım oranı son yirmi yılda küresel olarak sürekli düşerken Türkiye’de tam tersi bir eğilimin gözlenmesi.

Gençler arasında 15-24 yaş grubunun beşte birinin tütün mamulü kullanması, sorunun gelecek nesillere taşınma riskini daha somut hale getiriyor.

Tablo yalnızca kullanım yaygınlığıyla sınırlı değil. OECD Health Data verilerine göre Türkiye, sigara kullananlar arasında kişi başına düşen günlük ortalama sigara tüketiminde 17,8 adetle OECD ülkeleri arasında ilk sırada yer alıyor. OECD ortalaması 12,8 iken Türkiye bu değerin yaklaşık %40 üzerinde.

Ortalama günlük tüketimin neredeyse bir pakete denk gelmesi kullanım yoğunluğunun boyutlarını çarpıcı hale getiriyor. Başka bir deyişle, Türkiye’de hem sigara kullananların toplam nüfus içindeki payı hem de kullanıcı başına tüketim yoğunluğu son derece yüksek.

Sigara kullanımındaki yaygınlık ve yoğunluk ağır bir ekonomik yükü beraberinde getiriyor. Yeşilay’ın 2025 yılında yayımladığı Bağımlılık Ekonomisi raporuna göre sigara bağımlılığının Türkiye’ye yıllık doğrudan ekonomik maliyeti yaklaşık 24 milyar dolar. Bu maliyet; hanehalkının sigara harcamalarını (15 milyar dolar), sigara kaynaklı sağlık giderlerini (5 milyar dolar) ve sigara kaynaklı yangın hasarlarını (4 milyar dolar) kapsıyor.

Üstelik erken ölüm, verimlilik kaybı ve çevre kirliliği gibi dolaylı maliyetler hesaplamaya dahil edilmemiş. Bu durum, konunun bireysel bir tercih olmanın ötesinde yapısal bir boyut taşıdığını ortaya koyuyor.

Peki bu tabloya karşın Türkiye’de sigara fiyatları caydırıcı mı?

Deutsche Bank Research Institute’un 69 dünya metropolünü karşılaştırdığı Mapping the World’s Prices 2025 raporuna göre İstanbul, bir paket sigaranın en ucuz olduğu şehirler arasında yer alıyor.

Türkiye’de bir paket sigaranın dolar cinsinden fiyatının yıllar içinde gerilediği görülüyor (2012’de 4,5$, 2020’de 2,5$, 2025’te 2,2 $). Bu eğilim, fiyat politikasının caydırıcılığını sorgulatıyor.

Türkiye’nin tütün kullanımındaki mevcut tablosu çok boyutlu bir sorunun göstergesi. Kullanan oranı ve tüketim yoğunluğu yüksek. Ekonomik maliyet ağır, fiyatlandırma politikası uluslararası ölçekte caydırıcılıktan uzak.

Halk sağlığını korumak ve ekonomik yükü hafifletmek adına vergi ve fiyat politikalarının gözden geçirilmesi, kapalı mekan denetimlerinin etkinleştirilmesi, tütün kullanımına yönelik toplumsal algının dönüştürülmesi ele alınması gereken adımlar olarak öne çıkıyor.

#BirGöstergeBirYorum serisinin altıncı sayısında, İLKE Vakfı Araştırmacısı Enes Koru yazarlığında haftanın öne çıkan verisini mercek altına alıyoruz.

Bu sayının odağında, iş güvenliği ve iş kazaları var.

Önümüzdeki hafta itibariyle rapor incelemelerine bıraktığımız yerden devam edeceğiz.

Katkı ve eleştirileriniz olursa lütfen bize yazmaktan çekinmeyin: info@raporbulteni.com

İyi okumalar!

Haftanın göstergesi: İş Güvenliği ve İş Kazaları

Maden kazası, fabrika patlamaları veya inşaat iskelesi çökmesi gibi trajik haberlerle sıkça sarsılsak da bu olayların ardındaki veriler, münferit vakaların ötesine geçen bir tabloyu gözler önüne seriyor.

Türkiye’de son iki yıldır yıllık iş kazası veya meslek hastalığı kaynaklı ölüm sayısı 1.900’ün üzerinde. Bu rakam, neredeyse her gün beş çalışanın hayatını kaybettiği anlamına geliyor.

International Labour Organization (ILO) verilerine göre, Türkiye’de çalışan başına hem ölümlü hem de ölümle sonuçlanmayan iş kazası oranları dünya ortalamasının çok üzerinde.

Peki yapısal etkenler neler?

İnşaat, madencilik ve tarım gibi sektörlerin istihdamdaki payı, kaza riskini yapısal olarak yukarı çekiyor.

Türkiye’de sanayi (%20,2), tarım (%14) ve inşaat (%6,8) sektörlerinin istihdamdaki toplam payı %41. Ölümlü iş kazalarının yaklaşık üçte biri inşaat sektöründe gerçekleşiyor.

Mevcut durumun yalnızca sektörel yapıyla açıklanamayacağı aşikar. Denetim mekanizmalarındaki boşluklar, kayıt dışı istihdamın yarattığı güvencesizlik ve zayıf iş güvenliği kültürü diğer belirleyici faktörler arasında yer alıyor.

Mevzuat ile saha uygulaması arasındaki kopukluklar, iş kazalarını bireysel trajediler olmaktan çıkarıp yapısal bir soruna dönüştürüyor.

2012 yılında yürürlüğe giren 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverenlere risk değerlendirmesi, eğitim ve iş güvenliği uzmanı istihdamı gibi kapsamlı yükümlülükler getirdi.

Yasal çerçevenin güçlenmesi olumlu bir adım olmakla birlikte denetim kapasitesi ve uygulama etkinliği tartışılmaya devam ediyor. ILO verilerine göre Türkiye’de on bin istihdam başına 0,28 iş müfettişi düşüyor, ülkemiz bu oranla listenin alt sıralarında yer alıyor.

Her bir rakam, ardında bir insanın, bir ailenin hikayesini taşıyor. İş kazalarını azaltmak denetim altyapısını güçlendirmeyi, kayıt dışılıkla mücadeleyi, güvenliği maliyet kalemi olarak görmeyen bir iş veren kültürünü gerektiriyor. Verilerin işaret ettiği tablo, bu kültürel ve kurumsal dönüşümün gerekliliğini bir kez daha hatırlatıyor.

ILO veri setinde yaklaşık 100 ülkenin verisi yer alıyor. Bu da dünyanın önemli bir bölümünün tabloya hiç giremediği anlamına geliyor. Aynı zamanda az gelişmiş ülkelerde iş kazaları sistematik olarak kayıt altına alınmıyor. Bu ülkelerin oranlarının kağıt üzerinde düşük görünmesi daha güvenli bir çalışma ortamına değil, daha zayıf bir veri altyapısına işaret ediyor. Mevcut veri sınırlılıkları hesaba katılsa da katılmasa da, Türkiye’nin tablodaki konumu kaygı verici.

#BirGöstergeBirYorum serisinin beşinci sayısında, İLKE Vakfı Araştırmacısı Enes Koru yazarlığında haftanın öne çıkan verisini mercek altına alıyoruz.

Bu sayının odağında, eğitimde kuşaklar arası aktarım var.

Mayıs ayı itibariyle rapor incelemelerine bıraktığımız yerden devam edeceğiz.

Katkı ve eleştirileriniz olursa lütfen bize yazmaktan çekinmeyin: info@raporbulteni.com

İyi okumalar!

Haftanın göstergesi: Eğitimde Kuşaklar Arası Aktarım

Üniversite tercihi sizin kararınız mı ailenizin etkisi mi?

Eğitim düzeyinizi kendiniz mi belirlediniz?

Diploma kuşaktan kuşağa aktarılıyor mu?

TÜİK’in Ulusal Eğitim İstatistikleri, bu soruya çarpıcı bir yanıt veriyor. Babası yükseköğretim mezunu olan bireylerin %80,3’ü, annesi yükseköğretim mezunu olanların ise %84,4’ü kendilerinin de yükseköğretim mezunu olduğunu ifade ediyor.

Tablonun diğer ucunda, ebeveyninin eğitimi lise (ortaöğretim) altı düzeyde kalan bireylerin yalnızca yaklaşık %28’i yükseköğretime ulaşabiliyor. %42’si ise ebeveynleriyle aynı eğitim düzeyinde kalıyor.

Yükseköğretim mezunu bir ailenin çocuğunun üniversiteyi bitirme ihtimali, eğitim düzeyi düşük bir ailenin çocuğuna kıyasla yaklaşık üç kat daha fazla. Eğitim, büyük ölçüde kuşaktan kuşağa aktarılan bir sosyal sermaye gibi işliyor.

Tabloda öne çıkan bir başka detay, anne eğitiminin etkisinin baba eğitimine kıyasla daha belirgin olması. Annesi ortaöğretim düzeyinde olan bireylerin %64,3’ü yükseköğretime ulaşırken babası aynı düzeyde olanlarda bu oran %55,7’de kalıyor. Her eğitim düzeyinde fark anne lehine. Annenin eğitimli olmasının aile içindeki eğitim kültürünü daha güçlü etkilediğine işaret ediyor.

Kuşaklar arası eğitim hareketliliği yalnızca Türkiye’ye özgü bir mesele değil. OECD’nin Education at a Glance 2025 raporundaki PIAAC verileri, ebeveyn eğitim düzeyinin çocukların yükseköğretime erişim olasılığını OECD genelinde güçlü biçimde şekillendirdiğini ortaya koyuyor.

OECD genelinde en az bir yükseköğretim mezunu ebeveyne sahip gençlerin %70’i yükseköğretimi tamamlıyor. Lise mezunu ebeveynlerde bu oran %48, lise altı olanlarda %27.

Türkiye’de her ne kadar son yıllarda tartışma konusu haline gelmiş olsa da eğitim halen yukarı doğru sosyal hareketliliğin en güçlü araçlarından biri. Ancak aynı zamanda, kuşaklar arası eşitsizliği yeniden üreten bir mekanizma olarak da işliyor.

Fırsat pencereleri kapalı olmasa da içine doğulan ailenin eğitim profili bireyin eğitim yolculuğunu etkilemeye devam ediyor.

#BirGöstergeBirYorum serisinin dördüncü sayısında, İLKE Vakfı Araştırmacısı Enes Koru yazarlığında haftanın öne çıkan verisini mercek altına alıyoruz.

Bu sayının odağında, Türkiye’deki cezaevi nüfusu ve hapsedilme oranı var.

Geçen hafta açtığımız ankette 189 kişi oy kullandı. Devam diyenlerin oranı %86 oldu. Serinin konsept dışı olduğunu düşünenlerin oranı da azımsanmayacak seviyedeydi. Bu sebeple mayıs ayında hem rapor incelemelerine hem bu serimize devam edeceğiz.

Katkı ve eleştirileriniz olursa lütfen bize yazmaktan çekinmeyin: info@raporbulteni.com

İyi okumalar!

Haftanın göstergesi: Cezaevi Nüfusu ve Hapsedilme Oranı

Türkiye’de suçlar cezasız mı kalıyor?

Verilen cezalar ve cezaevi sayısı arttırılmalı mı?

Mevcut şartlarda cezaevi nüfusu ne durumda?

Tüm bu sorulara veri temelli yaklaştığımızda ortaya şu sonuç çıkıyor: Nisan 2026 itibariyle cezaevlerinde bulunan toplam hükümlü ve tutuklu sayısı 414.401.

Bugün Türkiye’nin cezaevi nüfusu pek çok ilimizin toplam nüfusundan fazla.

Bu sayı son on yılda neredeyse kesintisiz bir şekilde arttı. 2015’te nüfusa oranla her bin kişiden 2,3’ü cezaevindeyken bu oran şu an 4,7’ye yükselmiş durumda.

Cezaevlerindeki doluluk oranı ise kapasitenin yüz binden fazla kişi aşılmasıyla yaklaşık %133 seviyesine ulaştı.

Cezaevi verileri tutuklu ve hükümlü ayrımı üzerinden de okunmaya müsait. 15 Temmuz darbe girişimi sonrasındaki geniş çaplı soruşturmalar nedeniyle 2016-17 yıllarında tutuklu oranı %30’ların üzerine çıksa da bu tarihler dışında son on yıldır toplam cezaevi nüfusu içindeki tutuklu oranı yaklaşık %15 seviyesinde seyrediyor. Dolayısıyla çoğunluğu hükümlüler oluşturuyor.

Hüküm giymiş olanların yaklaşık %95’i erkek, %70’i lise altı eğitim seviyesine sahip. Hükümlülerin en çok hüküm giydiği suçlar ise hırsızlık (%25), konut dokunulmazlığının ihlali (%9), uyuşturucuyla ilgili suçlar (%7) ve kasten yaralama (%7).

Bu tabloyu uluslararası bir perspektifle değerlendirdiğimizde durum daha da netleşiyor. World Prison Brief’in verilerine göre Türkiye, her 100 bin kişiden 468’inin cezaevinde bulunduğu bir ülke olarak dünyada hapsedilme oranında (incarceration rate / prison population rate) 10. sırada yer alıyor.

Listenin başındaki ülkeler El Salvador, Küba, Ruanda, Türkmenistan ve ABD. Türkiye, ABD’den sonra bu oranın en yüksek olduğu OECD ülkesi konumunda. Bu oran, AB ortalamasının yaklaşık dört katına denk geliyor.

Peki yüksek cezaevi nüfusu o ülkede çok suç işlendiği anlamına mı geliyor? Elbette hayır. Bu oran daha çok bir ülkenin ceza politikasının nasıl tasarlandığını yansıtıyor. Cezaların ağırlığını, tutukluluk sürelerini, alternatif yaptırımların ne ölçüde kullanıldığını ve infaz rejiminin yapısını gösteriyor.

Türkiye, cezaevi nüfus oranında dünyada ilk sıralarda yer alan ülkelerden biri ancak kamuoyunda “cezasızlık” algısı güçlü bir yer tutuyor. Bu durum Türkiye’nin mevcut paradoksu olarak okunabilir.

Söz konusu cezasızlık algısının birden fazla yapısal kaynağı bulunuyor. Muhtemelen en belirleyici olanı, mahkeme kararı sonucu hükmedilen ceza süresi ile fiilen infaz edilen süre arasındaki belirgin fark.

Sonuç olarak bu veriler, Türkiye’de ceza infaz sisteminin hafifliğinden söz etmeyi güçleştirirken mevcut tablonun sürdürülebilirliği konusunda da ciddi soru işaretleri doğuruyor.

Yeni cezaevleri inşa ederek kapasiteyi artırmak, artan personel ve işletme maliyetlerini üstlenmek palyatif çözümler sunsa da yapısal bir dönüşüm sağlamıyor.

Asıl ihtiyaç duyulan, hapsetmeyi tek ve zorunlu yaptırım olmaktan çıkarıp her suçun karşılıksız kalmayacağı bir ceza kesinliği anlayışına geçmek.

Bunun yanı sıra toplumda infial yaratan suçlarla daha hafif nitelikteki adi suçlar arasında net bir ayrım gözetilmesi, infaz sürecinde etkili ıslah programlarıyla bireyin topluma yeniden kazandırılması ve tahliye sonrası tekerrürü önleyici mekanizmaların güçlendirilmesi gerekiyor. Nihayetinde bu dönüşüm yalnızca ceza adaleti sistemiyle de sınırlı değil. Genel tabloyu suça zemin hazırlayan sosyal ve iktisadi koşullarla birlikte düşünmek elzem.

#BirGöstergeBirYorum serisinin üçüncü sayısında, Enes Koru yazarlığında haftanın öne çıkan verisini mercek altına alıyoruz.

Bu sayının odağında, Türkiye’deki değişen konut sahipliği yapısı ve bu değişimin sosyo-ekonomik altyapısı var.

Mayıs ayı itibariyle rapor incelemelerimize devam edeceğiz. Bugüne değin incelediğimiz 140 rapora buradan göz atabilirsiniz.

Bu seriye ilişkin yorumlarınızı bizimle paylaşırsanız çok seviniriz.

İyi okumalar!

Haftanın göstergesi: Konut Sahipliği

Kendi eviniz mi, kira mı?

TÜİK verilerine göre 2014’de on hanenin altısı oturduğu evin sahibiydi. Sonraki on yılda bu oran kesintisiz bir düşüş yaşadı ve 2024’te %56,1’e geriledi. Aynı dönemde kiracı oranı %22,1’den %28’e tırmandı. İlk bakışta küçük görünen bu kayma, aslında milyonlarca yeni hanenin kiracı kategorisine geçtiği anlamına geliyor.

2025 yılında ise küçük bir toparlanma sinyali olduğu görülüyor. Geçtiğimiz yılın verilerine göre, ev sahipliği %57,1’e yükselirken kiracılık %27’ye geriledi. Bu tek yıllık kırılmanın kalıcı bir trend dönüşü mü yoksa istatistiksel bir dalgalanma mı olduğunu söylemek için erken.

Yüksek enflasyon, artan inşaat maliyetleri, konut fiyatlarındaki reel sıçrama, metropolleşmenin konut talebini artırması mülk edinmeyi giderek zorlaştırdı.

Bu tablo Türkiye’ye özgü değil. Küresel bir eğilim olarak birçok ülkede konut erişilebilirliği ciddi bir kriz haline geldi. Gelişmiş ekonomilerde konuta erişilebilirlik zorlaşıyor, ev sahipliği oranları son yıllardır aşağı yönlü seyrediyor (Almanya örneği). Artan fiyatlar, özellikle genç kuşakların mülk edinme kapasitesini daraltıyor.

Peki Türkiye bu tabloda nerede duruyor?

OECD ülkeleri arasında konut sahipliği oranını kredi ödemeye devam edenlerle (owner with mortgage) birlikte düşündüğümüzde ev sahipliği görece düşük olan ülkeler arasındayız.

Kiracılık oranında ise durum farklı. Kıta Avrupası’ndaki birçok ülkede, Güney Kore’de, ABD’de, İngiltere’de ve Avustralya’da kiracı oranı Türkiye’den daha yüksek. Bu farkı oluşturan olgu, Türkiye’ye özgü olan “ev sahibi değil ama kira ödemiyor” kategorisi. 2025 itibarıyla hanelerin %15’i bu grupta yer alıyor.

Aile büyüklerinin evinde oturmak, akrabadan ücretsiz konut kullanmak gibi sosyal ağlara dayanan bu yapı, Türkiye’deki konut piyasasını Batılı ülkelerden farklı kılıyor. Bir anlamda aile dayanışması, piyasa koşullarının yarattığı baskıyı yumuşatan bir tampon görevi görüyor. Ancak bu tamponun sürdürülebilirliği tartışmalı. Kent yaşamındaki pratikler arttıkça, hane yapıları küçüldükçe ve nesiller arası beklentiler değiştikçe, aile ağlarına dayalı barınma modelinin giderek zayıflaması muhtemel.

Türkiye’nin konut politikasını ev sahipliğini teşvik etmek üzerinden düşünmesi daha çok önem arz ediyor.

“Bir Gösterge Bir Yorum” serisinin ikinci sayısında, Enes Koru yazarlığında haftanın öne çıkan verisini mercek altına alıyoruz.

Bu sayının odağında, Türkiye’de son 20 yılda hızla artan kişi başı hekime müracaat sayısı ve bunun sağlık sistemi üzerindeki etkileri yer alıyor.

İyi okumalar!

Zeynep Çavuşoğlu
Rapor Bülteni Genel Yayın Yönetmeni

Haftanın göstergesi: Hekime Müracaat Sayısı

Yılda kaç kez doktora muayene oluyorsunuz?

Türkiye’de bu sorunun cevabı son 20 yılda radikal bir şekilde değişti. 2000’li yılların başında oldukça düşük olan kişi başı hekime müracaat sayısı, 2024 yılı itibarıyla 12,2 seviyesine ulaştı. Bu tablo, ortalamada neredeyse her ay bir kez muayene olduğumuzu söylüyor. Müracaat sayısı, pandemi etkisindeki yıllar haricinde neredeyse her yıl artış gösteriyor.

Peki bu artışın sebepleri ne? 2003 yılında hayata geçen Sağlıkta Dönüşüm Programı ile genişleyen sosyal güvence kapsamı, güçlenen aile hekimliği hizmetleri ve altyapı çalışmalarıyla birlikte sağlık hizmetlerine erişimi arttırdı. MHRS gibi dijitalleşme adımlarıyla randevu almak daha kolay bir hale geldi. Bu erişilebilirlik, hekime müracaat sayılarını kademeli olarak yukarı çekti. Aynı zamanda Türkiye’de ortalama yaşam süresinin uzaması ve yaşlı nüfusun artması, bu durumu besleyen diğer kritik etken arasında yer alıyor.

Türkiye bu verilerle Güney Kore ve Japonya’nın ardından OECD ülkeleri arasında hekime en çok müracaat eden üçüncü ülke konumunda. OECD ve AB ortalamasının iki katı seviyesinde. Dolayısıyla diğer ülkelerle mukayese ettiğimizde aşırı kullanım (overuse of healthcare) aşamasına geçtiğimizi söylemek yanlış olmaz. Aradaki bu büyük fark, artan erişilebilirliğin yanı sıra; sevk zincirinin eksikliği, “en ufak rahatsızlıkta hekime görünme hali” ve “bir de şu doktor görsün anlayışı” şeklindeki kültürel alışkanlıklarımızla da ilişkilendirilebilir.

2024 yılında Türkiye’de toplam hekim muayeneleri 1 milyarın üzerinde (1.047.878.000). Bu sayının yaklaşık %90’ını kamu kurumları karşılıyor. Yoğunluk ve sürekli artan talep, sağlık sistem üzerinde yapısal ve mali açıdan büyük bir baskı oluşturuyor. Ülke olarak OECD ortalamasının iki katı hekime müracaat ediliyorken kişi başına düşen hekim sayımız OECD ortalamasından daha düşük. Dolayısıyla bu durum muayene sürelerinin daralmasına, teşhis kalitesinin zayıflamasına ve sağlık çalışanlarının tükenmişlik yaşamasına yol açıyor.

Kısacası, sağlığa erişim imkanlarımız her geçen gün artıyor. Ancak sistemin niteliğini, maliyet yükünü ve sürdürülebilirliğini korumak adına hem sağlık sistemimizin yapısını hem de toplum olarak sağlık hizmetlerini kullanım alışkanlıklarımızı tartışmaya açmamız gerekiyor.

“Bir Gösterge Bir Yorum” serisinin ilk sayısında, Enes Koru yazarlığında haftanın öne çıkan verisini mercek altına alıyoruz.

Bu sayının odağında, son yıllarda hem Türkiye’de hem de dünyada giderek daha fazla tartışılan doğurganlık oranındaki düşüş yer alıyor.

İyi okumalar!

Zeynep Çavuşoğlu
Rapor Bülteni Genel Yayın Yönetmeni

Haftanın göstergesi: Doğurganlık Oranındaki Düşüş

Doğurganlık oranındaki düşüş son yıllarda Türkiye’de sıkça tartışılmaya başlandı. Aslında bu gerileme yalnızca ülkemize özgü değil, dünya genelinde gözlenen küresel bir trend. Son on yılda doğurganlık oranında artış kaydedilen ülke sayısı oldukça sınırlı.

Türkiye’de bu konunun gündem olmasının temel sebebi yaşanan çok hızlı düşüş. 2013’te 2,11 olan doğurganlık oranı, 2024’te 1,48’e geriledi. Türkiye, son on yılda doğurganlık oranı en çok azalan ülkeler arasında yer aldı.

Çoğunlukla ekonomik etkenlerle açıklanmaya çalışılsa da kültürel dönüşümün de bu durum üzerinde ciddi bir etkisi bulunuyor. Büyükşehirlerde yaşamın yaygınlaşması, üniversitelileşmeyle birlikte eğitim düzeyinin yükselmesi ve dijital dönüşüm kişilerin beklentilerini ve çocuk sahibi olmaya bakışlarını dönüştürdü. Buna ek olarak çocuk bakımına yönelik kurumsal ve sosyal destek mekanizmalarının yetersizliği de oranın düşüşünü hızlandıran yapısal bir unsur olarak öne çıktı.

Türkiye’de doğurganlık oranındaki bu hızlı gerileme, önümüzdeki yıllarda nüfusun daha hızlı yaşlanmasına yol açacak. Bu durum, işgücü piyasasından sosyal güvenlik sistemine kadar pek çok alanda yeni ihtiyaçları ve sorunları beraberinde getirecek.